Pagina
Menu
INFO
U bent hier:   Begin pagina > Ton blogt > Archief > 15 september 2012 In de schaduw van Market Garden   De Biesbosch
German

15 september 2012 In de schaduw van Market Garden   De Biesbosch

Ies Zonneveld
Professor, Dr, Ir, Ies Zonneveld behoort al 35 jaar tot mijn naaste buren. Zijn grote betrokkenheid met de Biesbosch was me bekend. Zijn oorlogsverleden in de Biesbosch niet. Daar kwam ik achter toen ik hem enkele jaren geleden, als president van Kiwanis Club Enschede-Twente uitnodigde een lezing te houden voor de club, over de Biesbosch. Onderweg in de auto, op weg naar de vergadering, vertelde Ies me voor het eerst over zijn oorlogsverleden in de Biesbosch. Waarom had ik dit niet eerder gehoord en wist ik het niet?
Het antwoord van Ies liet aan duidelijkheid niets te wensen over:"Na de oorlog heb ik die periode afgesloten en ben er niet in blijven hangen". Ik was blij verrast, toen ik enkele dagen geleden, geheel onverwachts, van Ies zijn oorlogsbelevenissen in de Biesbosch mocht ontvangen. Ies, hartelijk dank voor je inbreng!!

Biesbosch
Ruwweg tussen Dordrecht Werkendam, St. Geertruidenberg en Lage Zwaluwe strekt zich de Biesbosch uit, een gebied dat geografisch behoort tot het estuarium (mondingsgebied) van de Maas, Rijn en vroeger ook de Striene (Beneden Schelde). Hoewel het tijdens de oorlog nog grotendeels in cultuur was met als hoofd producten griendhout, riet en biezen, jacht en visserij, moderne gemechaniseerde landbouw op hoog bekade eiland polders, had het een natuurlijk uitstraling als gevolg van het getij dat zich ver tot in het zoete water van de door stromende rivierarmen en getijdegeulen voortzette.  In die dagen was de toegang over land nog beperkt. De Biezen- Rietgorzen en Wilgen grienden en ook nog een flink aantal boerderijen waren slechts per boot bereikbaar en dat alleen tijdens het tweemaal daagse hoogwater. Dit alles gaf het landschap een natuurlijk “wild” karakter. Land en griendarbeiders verbleven, om reistijd te besparen, vaak de hele week van maandag tot vrijdag in de Biesbosch, gehuisvest in woonarken en redelijk comfortabele, gewoonlijk stenen landbouw- en griend keten.

Schuilplaatsen voor ondeduikers
Dat wilde karakter trok, ook voor de oorlog, types aan die behoefte hadden zich af te zonderen van de maatschappij om zowel positieve als ook negatieve redenen. Zo voorzag het in de oorlog natuurlijker wijze in schuilplaatsen voor onderduikers.  Niet al te opzichtig gelegen griend keten, maar vooral woonarken als ook allerhande bootjes leverden geschikte flexibele onderkomens. Onderduikers konden zich zo nodig voordoen als land arbeiders en zelfs daadwerkelijk bij de boeren, tot wederzijds voordeel, hand en spandiensten verrichten.

LO (landelijke dienst voor Onderduikers)
In Werkendam ontstond een kern van de LO (Landelijk dienst Onderduikers) die het verzet in en om de Biesbosch organiseerde en coördineerde zoals contact met het landelijk verzet, met de boeren, met de griendbazen, met de eigenaars van keten en arken, de medische en andere verzorging, post bezorging, waarschuwingssystemen en de distributie van voedsel inclusief (gekaapte) bonkaarten.

D-day
Van af D-day (6 juni 1944} werden de onderduikers en hun verzorgers onrustig. De geallieerde troepen naderden. Ontregelde groepjes Duitse soldaten kwamen voorbij. Moesten we dom blijven zitten wachten of konden we zelf een bijdrage leveren? Op een mooie zomerdag vroeg een lid van de LO (Kees) ons, een man of vier vijf tussen de 19 en 22 jaar, bij elkaar te komen voor overleg op de binnenka van het griendpoldertje Cornelia/Ganzenest. Ook Herman, die ooit een succesvolle overval op het lokale distributie kantoor had gepleegd, zat in het complot. 

Geallieerden
De geallieerden waren na de geslaagde landing in Normandië op weg naar het noorden. Het was uiteraard niet bekend waar ze de rivieren (Maas, Waal en Rijn) zouden overtrekken. De Biesbosch en naaste omgeving, waar Maas en Rijn via Oude en Nieuwe Merwede, Amer en Hollandsdiep samen vloeien, lag, hemelsbreed gezien, op de route. Die weg werd intussen al gebruikt door bij de gevechten in Frankrijk gedesoriënteerde Duitse troepen, om zich in Dordrecht of Rotterdam met hun eenheden te herenigen. Ook deserteurs, op zoek naar schuilplaatsen, kwamen zo in die contreien terecht. 

Geheime zender contact met Londen
Als wij onderduikers nu eens hand en spandiensten aanboden, in de vorm van een gewapende verzetsgroep. Wat dat precies zou zijn was nog niet duidelijk, maar er was contact met “Londen” via onze geheime zender (van het bestaan waarvan ik als jongste van de groep tot dan toe nog niets wist). En via die zouden we t.z.t. wel instructies krijgen. Eerste zorg was: “hoe krijgen we wapens?”. Voor wachten tot ze ons van uit Londen gestuurd zouden worden, waren we te ongeduldig. Daar wist ons oorspronkelijke Werkendamse groepje op de Cornelia/Ganzenest wel raad op.

Een vredelievende oplossing
We bedachten een vredelievende (bij onze aard passende) oplossing. We zouden de met enige regelmaat langskomende Duitse deserteurs in ruil voor hun wapens, onderdak bieden. Slaapplaats en voedsel konden wij ze, met onze LO achterban, garanderen. De oorlog zou toch binnen enkele weken of hoogstens een paar maanden aflopen en kon iedereen naar huis. Het liep echter anders. Oorlog immers is een nauwelijks bij benadering georganiseerde chaos. Van uit Lage Zwaluwe had zich een vergelijkbaar verzetsgroepje als het onze gevormd, ook in contact met “Londen”, met gelijke ideeën maar iets meer geduld. Ze zouden via nachtelijke droppings worden bewapend.

De gele ark
Wij hoorden pas van hen toen ze al weken lang de wacht hielden op de Heenplaatpolder in de Biesbosch, niet ver van ons actie centrum ”De gele ark” in de SintJans griend. Al  spoedig bleek  dat er geen wapens zouden komen en fuseerden de Zwaluwnaren met ons Werkendammers, in afwachting wat wij zouden kunnen bijdragen.

Market Garden
In die dagen naderden stroomopwaarts grootser plannen, operatie Market Garden. Wij wisten uiteraard van niets. Of Londen onze mini actie steunde ter ondersteuning van Market Garden als die eenmaal positief mocht verlopen, zullen we nooit weten.  Wapens veroveren was ons voorlopige doel. Onze groep, nog niet gefuseerd met de Zwaluwnaren, deed half september onder leiding van Herman, een eerste poging.

Duitse deserteurs
De eerste deserteurs (die zich overigens als Oostenrijkers voordeden) bleken echter huiverig in vijandelijk gebied hun wapens af te geven. Dat lukte ons alleen via een hinderlaag met enig (later soms met hevig) geweld. Het vriendschappelijk gastvrijheid verlenen aan deserteurs wijzigde zich in het maken van krijgsgevangenen. In de komende weken tot begin november werden dat er (samen met enkele elders in NoordBrabant gevangen genomen Duitse soldaten) rond de 75. Er vielen daarbij ook doden en gewonden, de laatsten ook onder eigen mensen.

Mythe van grote partizanengroep
In die periode van ruim zes weken werden we voornamelijk beschermd door de mythe die rond ons was geschapen van een grote partizanengroep, waarvoor een  aanzienlijke militaire macht nodig zou zijn om ze op te ruimen. In werkelijkheid opereerde onze gezamenlijk groep met een man of 20 in het veld. Daarbij hoorde ook het bewaken en verzorgen van de, op twee door ons gevorderde binnenscheepjes, ingekwartierde  krijgsgevangenen. Daarom heen waren enige tientallen medewerkers en medewerksters actief op boerderijen en in omliggende dorpen. De Duitsers begonnen na anderhalve maand door te krijgen dat onze groep slecht bewapende, voornamelijk amateuristische rabauwen, militair niet veel te betekenen kon hebben. Een paar pogingen ons aan te vallen konden nog worden verijdeld, o.a. via de inlichtingen door het verzet.

Luchtaanval op Duitse colonne
Ook stelde een via Londen georganiseerde luchtaanval een Duitse colonne buiten gevecht, die via Moerdijk op ons was afgestuurd. Intussen had Market Garden de rivieren bovenstrooms bereikt, waren de Airborne troepen bij Heelsum geland (17 September 1944) en barstten de komend 10 dagen de gevechten om de bruggen in alle hevigheid los.

Spitfire piloten
Onbekend met de voortgang van Market Garden, inclusief het definitief falen, was voor ons een  heuse Guerilla begonnen met de gebruikelijke gevaren, maar vooral ook “Friendly fire”  door Spitfire piloten die, terugkomend  van missies in Duitsland, ons en onze schepen voor vijandelijk aanzagen. Voorts waren er gedropte bevriende  Amerikaanse  geallieerde piloten die niet konden wennen aan ons gevaarlijk amateurisme. Bij de gevechten en schermutselingen vielen bij vriend en vijand gewonden, bij de vijand ook doden.

Tribunaal
Gevangengenomen Nederlanders in Duitse dienst, werden na een kort verhoor tijdens een Tribunaal, via standrecht geëxecuteerd. Gevaar was er vooral voor de boeren en burgers die ons hielpen. Wat voor represaille maatregelen zouden hen kunnen treffen als wij het onderspit zouden delven? Toen op 4 november, als logisch gevolg van het falen van Market Garden, het bevel uit London kwam, om onmiddellijk de acties te staken, de Amer over te steken en de krijgsgevangenen over te dragen aan de Polen die daar intussen waren aangekomen, viel er een zware last van onze schouders. Te gelijk waren we teleurgesteld dat de aanval op Holland nu definitief bleek uitgesteld tot na de winter. 

Had het zin gehad? De mythe was over
Maar had het zin gehad? We hadden wat ouderwetse Mausergeweren, en ander wapentuig geroofd. Maar ook is ons verzekerd dat we die paar maanden positief hebben bijgedragen, binnen de chaos van de oorlog, aan de verwarring en onzekerheid  van de vijand via de mythe van het “grote verborgen partizanen leger” in de Biesbosch binnen het Amerfront. Onmiddellijk na ons vertrek werden alle boeren met hun familie, have en goed uit de Biesbosch geëvacueerd, en werden op strategische punten Duitse troepen gelegerd. De mythe was over. Een enkele boeren familie moest blijven. Maar dat is een ander verhaal.

Frontlijn Drimmelen
Maar ook voor ons, “gecrossed” over de frontlijn in Drimmelen, was de oorlog nog niet afgelopen. Sommigen van onze  bendeleden  gingen naar huis. Anderen, waaronder ik zelf (Alphen a/d Rijn waar ik woonde was nog niet bevrijd) werden ingelijfd bij de geallieerde strijdkrachten ter bewaking van het Amerfront en bijbehorend niemandsland, samen met afwisselend een contingent Polen, Canadezen of Engelsen. Zo’n stationair front bleek niet veel minder gevaarlijk dan het vrije partizanen leven in de Biesbosch. En soms ook niet veel minder amateuristisch. Zo liepen we regelmatig patrouille tussen Geertruidenberg en Lage Zwaluwe. Als het sneeuwde met een bovenmaats wit hemd over het uniform, met als enige wapen per man een niet automatisch Mausergeweer, zelf gekaapt in de Biesbosch. Soms bleek de vijand Duitse keurtroepen van beroepssoldaten te zijn, die ooit in diepe duisternis, sluipend door het gras, met een mes tussen de tanden, onze bewakings post bij Drimmelen aanvielen. Gelukkig hadden we daar, een (onze enige) mitrailleur die het bovendien nog deed ook. Naast enkele gewonden viel er ook een dode bij een patrouille.

Mortiervuur over de Amer
Onregelmatige bombardementen, o.a. door mortiervuur van over de Amer, op het dorp en onze stelling (loopgraven en mangaten) rond het dorp, zorgde voor dagelijks gevaar.  Overkomende V1 en V2 Duitse lange afstand raketten werden nauwkeurig in de gaten gehouden, soms ook beschoten. 

Groep Albrecht
Voorts sloten sommige van onze jongens, vooral die uit de nog niet bevrijdde dorpen rond de Biesbosch, zich aan bij de spionage groep Albrecht , die tussen november/december 1944 en 5 Mei 1945 de intussen beroemde crossings door de Biesbosch uitvoerden waarbij personen (spionnen) , berichten en materiaal (zoals medicijnen) werden overgebracht. Drie trouwe Werkendamse verzets lieden van het eerste uur werden tijdens zo’n crossing onderschept, gevangen genomen en de dag voor de bevrijding in de gevangenis te Dordrecht vermoord.

Bijdrage studiebeurs aan de universiteit
Tot 5 mei bleven wij in officiële legale dienst met officiële soldij, met dank aan de opperbevelhebber van die dagen Prins Bernhard, wat ik overigens pas toen hoorde. Een (onofficieel) cadeau was er ook. Bij mijn afzwaaien kreeg ik een bijdrage aan een studiebeurs aan de universiteit, van 50 gulden in de maand, vier jaar lang. Vijf en veertig jaar later kreeg ik de mededeling dat het half jaar dat ik bij de geallieerde strijdkrachten gediend had met standplaats Drimmelen aan de Amer, goed voor een volpensioen gerekend werd (2 x een halfjaar actieve dienst aan het front). Later kwamen daar nog wat maanden bij voor de partizanen periode, maar die had ik niet nodig want ik bleef toch doorwerken tot mijn minstens 65 ste verjaardag.  

Chaos die oorlog heet
2 jaar oorlog, onderduiken en verzet laat een duidelijk invloed na op het verdere leven van een jongeman van 18 tot 20 jaar. Dat kan positief en negatief zijn. Ik heb er jongens bij onderuit zien gaan in de chaos die oorlog heet. Zelf kan ik alleen maar dankbaar zijn, gezegend te zijn met een flinke doses optimisme dat me er toen doorheen hielp en nu nog steeds de warme  herinneringen aan die dagen bewaart.

Ies Zonneveld (Enschede sept 2012)

 

 

Lees ook    21 juli 2010  Het verzet in Enschede  Johannes ter Horst 

 

 

 

 

 

Pagina
Menu
INFO
Pagina
Menu
INFO

Excursies

Excursies


Onder begeleiding van Ton Wientjen worden er excursies georganiseerd naar het gebied waar de slag om Arnhem plaatsvond. Dit zijn excuries in groepsverband. Bent u als vriendenclub, serviceclub, hobbyclub, enz. geïnteresseerd in een excursie?

Lees verder »

Ton blogt

Ton blogt 


Soms, als Ton tijd heeft, schrijft hij een anekdote over een gebeurtenis die zich afspeelde in de oorlog. Altijd vanuit de gedachtenwereld van de betrokkene geschreven en dus lang niet altijd politiek correct.
 

Lees verder »

Contact


Ton Wientjen
Vaarwerkhorst 71
7531 HL  ENSCHEDE

Telefoon: +31 53 435 69 49
Mobiel1:   +31 61 258 47 78
Mobiel2:   +31 62 351 10 21

Stuur een berichtje

Pagina
Menu
INFO

Powered by CMSimple | Template by CMSimple | Inloggen